A
Setaria italica, comummente conhecida como
painço ou
milho-painço, é uma espécie de planta com flor pertencente à família das Poáceas.
É uma gramínea tipicamente europeia, embora também seja cultivada em muitas outras regiões, como uma fonte alimentar.
O painço tem talos delgados, verticais e folhados, chegando quase até aos 20 centímetros. As maçarocas são densas e pilosas, com fartas barbas, medindo entre 5 a 30 centímetros, ostentando uma coloração que alterna entre o amarelo e o roixo. Os grãos têm um diâmetro de 2 milímetros e uma gluma fina, papilosa e facilmente retirável. Tem colmos cujas dimensões variam entre noventa e 150 centímetros de comprimento.
Quanto à sua tipologia fisionómica, trata-se de uma planta terófita, que floresce de Junho a Setembro.
História e domesticação: A sua antecessora terá sido a
Setaria viridis, que é interfértil com o painço. As variantes bravias e invasoras do painço ainda existem. Zohary e Hopf notam que a diferença primacial entre as variantes bravias e as cultivadas é a "(...) a sua biologia de dispersão de grãos. As variantes bravias e invasoras fazem-no por deiscência, ao passo que as cultivadas retêm os grãos." As evidências mais recuadas no tempo do cultivo do painço remontam à cultura Peiligangue da China, que também cultivava o Panicum miliaceum, embora esta variedade de painço fosse a mais predominante.
O painço chega à Europa posteriormente. Foram encontrados grãos carbonizados, datados do segundo milénio a.C. na Europa Central. Na Idade do Ferro, o painço era a variedade mais importante de milho cultivada nos territórios que se viriam a transformar em Portugal, Espanha e Itália.
Distribuição: As principais áreas de cultivo situam-se no Norte da China, na Ásia Central, no Afeganistão e na Índia. É amplamente cultivado no Sudeste Asiático, no Sudeste Europeu, na África austral e na Austrália. Na Europa e no continente americano a planta assume particular importância enquanto pascigo de gado.
Portugal: Trata-se de uma espécie presente no território português, nomeadamente em Portugal Continental, sendo certo que não é uma espécie autóctone.
Em termos de naturalidade é introduzida na região atrás indicada. É cultivada mormente como fonte de alimentação para a indústria dos aviários.
Ecologia: Medra em courelas e terrenos agricultados. Trata-se duma espécie amplamente cultivada, que pode ocasionalmente crescer braviamente em terrenos sáfaros e na orla de caminhos rurais.
Protecção: Não se encontra protegida por legislação portuguesa ou da Comunidade Europeia.
Taxonomia: Setaria italica foi descrita por Carlos Lineu e publicado na obra
Essai d´une Nouvelle Agrostographie 51, 170, 178. 1812.
Etimologia: Do que respeita ao nome científico:
- Quanto ao nome genérico, Setaria, que deriva do latim seta (cerda), aludindo às inflorescências eriçadas, comumente conhecidas como barbas de milho.
- Quanto ao epíteto específico, italica, substantivo latino que significa "da Italia".
Quanto ao nomes comum, «painço», este vem do latim
paniciu, que por seu turno provém do étimo latino
pānĭcium, «pão».
Sinonímia: - Alopecurus caudatus Thunb.
- Chaetochloa germanica (Mill.) Smyth
- Chaetochloa italica (L.) Scribn.
- Chamaeraphis italica (L.) Kuntze
- Echinochloa erythrosperma Roem. & Schult.
- Echinochloa intermedia Roem. & Schult.
- Ixophorus italicus (L.) Nash
- Oplismenus intermedius (Hornem.) Kunth
- Panicum aegyptiacum Roem. & Schult.
- Panicum asiaticum Schult. & Schult.f.
- Panicum chinense Trin.
- Panicum compactum Kit.
- Panicum elongatum Salisb.
- Panicum erythrospermum Vahl ex Hornem.
- Panicum germanicum Mill.
- Panicum germanicum Willd.
- Panicum globulare (J.Presl) Steud.
- Panicum glomeratum Moench
- Panicum intermedium Vahl ex Hornem.
- Panicum italicum L.
- Panicum itieri (Delile) Steud.
- Panicum macrochaetum (Jacq.) Link
- Panicum maritimum Lam.
- Panicum melfrugum Schult. & Schult.f.
- Panicum miliaceum Blanco
- Panicum moharicum (Alef.) E.H.L.Krause
- Panicum panis (Jess.) Jess.
- Panicum pumilum Link
- Panicum serotinum Trin.
- Panicum setaceum Trin.
- Panicum setosum Trin.
- Panicum sibiricum Roem. & Schult.
- Panicum verticillatum var. majus Thunb.
- Panicum viride subsp. italicum (L.) Asch. & Graebn.
- Panicum viride var. italicum (L.) Backer
- Panicum vulgare Wallr.
- Paspalum germanicum (Mill.) Baumg.
- Penicillaria italica (L.) Oken
- Pennisetum erythrospermum (Vahl ex Hornem.) Jacq.
- Pennisetum germanicum (Mill.) Baumg.
- Pennisetum italicum (L.) R.Br.
- Pennisetum macrochaetum J.Jacq.
- Setaria asiatica Rchb.
- Setaria californica Kellogg
- Setaria compacta Schur
- Setaria erythrosperma (Vahl ex-Hornem.) Spreng.
- Setaria erythrosperma Hornem. ex-Rchb.
- Setaria flavida Hornem. ex Rchb.
- Setaria germanica (Mill.) P.Beauv.
- Setaria globulare J. Presl
- Setaria globularis J.Presl
- Setaria itieri Delile
- Setaria japonica Pynaert
- Setaria macrochaeta (Jacq.) Schult.
- Setaria maritima (Lam.) Roem. & Schult.
- Setaria melinis Link ex Steud.
- Setaria moharica Menabde & Erizin
- Setaria multiseta Dumort.
- Setaria pachystachya Borbás
- Setaria panis Jess.
- Setaria persica Rchb.
- Setaria violacea Hornem. ex Rchb.
- Setaria viridis subsp. italica (L.) Briq
- Setariopsis italica (L.) Samp.